تاریخچه و فرهنگ چوب در معماری ایران

تاریخچه و فرهنگ چوب در معماری ایران
مقدمه
چوب از دیرباز یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین مصالح طبیعی در زندگی بشر بوده است. 
 نخستین کاربردهای چوب به ساخت سلاح، مسکن، شناورها و پلها اختصاص داشته است. بنابر این چوب همیشه بخشی از زندگی انسان بوده و خواهد بود.
تعریف چوب
چوب مادهای است که از ساقة گیاهان چوبی به دست می آید و از سلولهای عمدتاً دوکی شکل و توخالی تشکیل شده است که به موازات یکدیگر و در راستای طول درخت قرار دارند. این سلولها از طریق منافذی که به آنها «حفره» میگویند به هم مرتبط می شوند. سلولها، که برحسب عمل و نقششان شکلهای متنوعی دارند، استحکام مکانیکی درخت را تأمین میکنند، و انتقال مایعات و ذخیره سازی مواد غذایی را نیز برای درخت میسر می سازند.
شناسایی چوب در وهله اول بر اساس ساختار ظاهری (آناتومیکی) چوب مانند رنگ، نقش و خطوط دوایر سالیانه میباشد، اگرچه ویژگیهای فیزیکی خاص نظیر بو و دانسیته نیز گاهی سودمند خواهد بود

صنایع چوب

صنایع چوب از جمله صنایعی است که از گستردگی زیادی به صورت صنف و صنعت در سطح کشور برخوردار بوده و دارای امکانات بالفعل و بالقوه فراوانی می باشد؛ گستردگی آن، از منابع طبیعی و جنگلداری شروع شده و با کارخانجات بزرگی مانند تخته خرده چوب، تخته فیبر، تخته لایه، روکش، مبلمان و سپس کاغذ ختم می شود. این طیف وسیع به همراه نیاز روزافزون به محصولات آنها، نشانگر اهمیت بالای این صنعت است. چوب، یکی از محصولات طبیعت است که صرفنظر از قدمت و ردپای آن در تکوین تمدنهای مختلف، در حال حاضر در صنعت و تجارت نقشی غیرقابل انکار دارد. چوب، در بعضی از کشورها مانند سوئد، یکی از منابع مهم درآمد کشور به شمار می رود، پس در توسعۀ این کشورها نقش مهمی ایفا می کند؛ بنابراین درصدی از ظرفیت حمل و نقل جاده ای، راه آهن و دریایی به حمل و نقل فرآورده های چوبی اختصاص یافته است. بنادر و فاصلۀ آنها به مراکز مصرف و کارخانجات تبدیل چوب نیز، در حمل ونقل آن نقش اساسی دارند. حتی بازار بورس به نحوی در ارتباط با چوب و کاغذ و سهام مربوط به کارخانجات آن در تلاش اند. بیش از چهارهزار و پانصد محصول مختلف از مشتقات چوب ساخته و پرداخته شده و به بازارهای جهان عرضه میگردد؛ و هنگامیکه از چوب صحبت میشود، منبع تولید آن یعنی جنگلها نیز مطرح میگردد.
جنگلها از ثروتهای خدادادی هر کشور هستند که برای بقا، به مراقبت و محافظت نیاز دارند. صنعتی شدن و استفاده از چوب به عنوان مواد اولیه، این منابع را به مسیر نابودی کشانده و محیط زیست را از نظر آلودگی هوا، آب و خاک در معرض خطر جدی قرار داده است. امروزه بشر به این نکته پی برده که اهمیت چوب در حدی است که باید از جنگلها حمایت کند، مبادا که روزی، برای کارخانجات مواد اولیه در دسترس نباشد. دیگر زمان آن گذشته که چوب را فقط به عنوان ماده ای برای تأمین مصارف سوختی یا ساختن در و پنجره می شناختند، در واقع عصر تولید فرآورده های گران بها و پر اهمیت چوبی فرا رسیده و شاید در آیندۀ نزدیک، ارزش اقتصادی این ماده هم پای نفت شود. به هرحال نیاز هر جامعه به چوب براساس درجه رشدی است که آن جامعه بدان نائل گشته است. مردم کشورهای پیشرفته در ارتباط با صنایع متحول چوبی، ذهنیتهای متفاوتی دارند. مبلمان، تزئینات، محصولات صنعتی و از همه مهمتر کاغذ، انتظاری است که بشر از دانش پیشرفتۀ صنایع چوبی در ذهن دارد. خوشبختانه در مناطق شهری ایران نیز به یمن وجود مواد سوختی فسیلی و الکتریسیته، دیگرچوب به عنوان یک مادۀ تامین کنندۀ انرژی مطرح نبوده، و به ِ صورت محصول دست صنعتگران، مورد نظر است

در ایران باستان استفاده از چوب، به دلیل تنوع اقلیمی و منابع غنی جنگلی در شمال و غرب کشور، در معماری، هنر و صنایع دستی جایگاه ویژه‌ای داشته است. نگاهی به تاریخ معماری ایران نشان می‌دهد که چوب نه‌تنها یک ماده ساختمانی، بلکه نمادی از زیبایی، استحکام و ارتباط انسان با طبیعت بوده است.
طبق مطالعات باستانشناسان ، مردمان بومی شمال ایران در حدود 6000سال پیش، چوب را در کلبه سازی خود به کار می بردند و در دیگر آثار متعلق به 5000 سال قبل، مشخص شده که استفاده از چوب در این دوره متداول بوده است. بقایای سفال، فلز یا دیگر آثار هنری، در طول هزاران سال باقی می ماند، اما پوسیدگی چوب و دیگر آفات مثل موریانه ، از جمله عواملی است که آگاهی ما را دربارۀ آن، به حداقل می رساند .
به طور کلی می توان گفت با آنکه انسان قبل از تاریخ، پناهگاه و محل امن زندگی خود را با غارنشینی آغاز کرد، ولی در گذشته ای دورتر، از چوب استفاده می کرده است. شواهد موجود از دورۀ هخامنشیان، نشان میدهد که در ایران باستان نیز ارزش جنگل و چوب کاملا روشن بوده، و به همین دلیل درختکاری و به خصوص کشت درختان جنگلی، که فقط از نظر تولید چوب اهمیت داشته، از آیین پادشاهان هخامنشی بوده است. در این دوره، به غیر از صنایع جنگلی و استفاده از چوب در امور کشاورزی، کشتی سازی و خانه سازی نیز اهمیت به سزایی داشته و بـه طـور شـگـرفی روبه ترقی بوده است . در دورۀ ساسانیان، برای تاقسازی و گنبدها از چوب استفاده می شده، و این نوع تاقسازی، خود انقلابی در فن معماری به شمار میرفته است که امروزه نمونۀ آن را می توان در ساختمان بقعۀ بی بی شهربانو، که الگو گرفته از معماری ساسانیان است، ملاحظه نمود.
از قدیمی ترین آثار چوبی دوران اسلامی، دو ستون چوبی و قطعه ای خاتم کاری است که در ناحیۀ ترکستان غربی کشف شده و متعلق به قرن سوم هـ .ق است؛ تزئینات این آثار، شباهت زیادی به چوب بری های مسجد نائین در استان اصفهان دارد. پس از ظهور دین اسلام در ایران، هنر منبت کاری (مورد استفاده در مبلمان کلاسیک) که بیشتر در کاخ های اشراف و میادین به چشم می خورد، کم کم به مساجد راه یافت و آثار منبت بر منبرها، درهای مساجد و رحلهای قرآن مشاهده شد با طرحهایی از گل و بوتۀ تزئین شده البته، غیر از طرحهایی که اساس گیاهی دارند مثل گل و بوته و طرحهای اسلامی که بیشتر در حاشیۀ صفحات قرآن کریم به کار رفته است، طرح های گل و بلبل نیز رنگ و بوی مذهبی گرفت. 

همچنین در معماری ایرانی، چوب به‌عنوان یکی از عناصر اصلی در کنار سنگ و خشت به‌کار می‌رفت. از ستون‌های چوبی در ایوان‌ها و تالارها گرفته تا درها و پنجره‌های مشبک، حضور چوب در بناها همیشه چشمگیر بوده است.
•    مساجد و کاروانسراها: بسیاری از مساجد قدیمی ایران مانند مسجد جامع نایین یا مسجد جامع اردستان دارای سقف‌ها و تیرهای چوبی هستند که قرن‌ها دوام آورده‌اند.
•    خانه‌های سنتی: در خانه‌های تاریخی یزد، کاشان و اصفهان، درها و پنجره‌های ارسی با چوب ساخته می‌شدند و نقوش هندسی و رنگی به آن‌ها جلوه‌ای هنری می‌بخشید.
نقش فرهنگی و هنری چوب
چوب در فرهنگ ایرانی تنها یک ماده ساختمانی نبود؛ بلکه بستری برای هنر و خلاقیت محسوب می‌شد.
•    منبت‌کاری و گره‌چینی: هنرمندان ایرانی با حکاکی و بریدن چوب، شاهکارهایی از هنر اسلامی خلق کردند که هنوز هم در درهای مساجد و عمارت‌های تاریخی دیده می‌شود.
•    نماد طبیعت و زندگی: در فرهنگ ایرانی، چوب همواره پیوندی با طبیعت و حیات داشته است. درختان در ادبیات فارسی نماد زندگی، پایداری و امید بوده‌اند و این معنا به چوب در معماری نیز منتقل شده است.

تحول استفاده از چوب در دوران معاصر
با گذشت زمان و ورود مصالح مدرن مانند بتن و فولاد، نقش چوب در معماری ایران کمرنگ‌تر شد. اما امروزه دوباره شاهد بازگشت آن هستیم. معماران مدرن ایرانی با الهام از سنت‌های گذشته و ترکیب آن با فناوری روز، چوب را در طراحی داخلی، نما و مبلمان به‌کار می‌گیرند.
ودر انتها یاد آور می شویم که
چوب در معماری ایران تنها یک مصالح ساختمانی نبوده؛ بلکه بخشی از فرهنگ، هنر و هویت ایرانی است. از ستون‌های چوبی مساجد تاریخی تا ارسی‌های رنگین خانه‌های قدیمی، همه نشان می‌دهند که ایرانیان چگونه توانسته‌اند با بهره‌گیری از این ماده طبیعی، هم زیبایی و هم کارکرد را در کنار هم داشته باشند. امروز نیز بازگشت چوب به معماری مدرن فرصتی است تا پیوندی دوباره میان گذشته و آینده برقرار کنیم.